Mangongkal Holi

9 Nov

door Selasar Pena Talenta

vertaling door Frieda Amran

eindredactie Nederlands door Danin Dharmaperwira

 

BAH!*  Was dat oude graf leeg? Eigenlijk moesten de skeletten van Benjamin’s ouders erin liggen. Maar, die zaten er niet in. Het bericht verspreidde over de hele kampong. Iedereen was druk aan het speculeren. Iemand vertelde dat vroeger de oevers van het meer  meermalen was overspoeld door de golven.

“Misschien zijn de graven verschoven door de golven,” zei iemand. Een oude vrouw met een rode mond van het kauwen van sirih — betelnootjes dacht dat deze misschien verplaats waren door de eigenaren van de graven zelf. Ze wilden zeker niet dat deze steeds overspoeld werd door de golven.

“Verplaatst? Een graf dat zichzelf kan verplaatsen?” De ogen van ‘Benny’—Benyamin werden helemaal rond.

”Je moet niet zo hard praten, Ben,” waarschuwde Ama Ruhut, Benny’s oudste broer. “Je moet je mond houden en maar afwachten. Je hebt te lang gestudeerd in het buitenland. Er zijn hier veel dingen die je niet met je logica kan verklaren.”

“Als de mensen hier zich gekwets voelen, gaan zij misschien weg,” voegde Ama Longga, de tweede broer, eraantoe.

“Ik leg het je even uit,” fluisterde Ama Ruhut. “De zijkanten van het graf is van beton gemaakt, maar de fundering is heel slecht. Ik weet het nog precies want ik heb er toen mee geholpen. Het kan zijn dat het hele graf beetje bij beetje is gaan verschuiven door de golven.”

Benny probeerde zijn hersenen te dwingen die uitleg te accepteren. Vroeger stond het wateroppervlak van het Toba-meer inderdaad heel hoog en als er storm was, leken de golven wel op die van de open zee. Tientallen jaren terug zakte het, met als gevolg dat de oevers van het meer een paar meters verschuifde van zijn oorspronkelijke plaats. Dat betekent dat het graf van zijn ouders vroeger maar een paar meters van de oevers vandaan stond. De andere graven, die ook zo dicht bij de oevers stonden, waren al lang verplaatst door hun nakomelingen. Het graf van Benny’s ouders hadden ze express laten staan, omdat zijn familie het ’mangongkal holi’ ritueel nog niet kon uitvoeren.

Mangongkal holi is een ritueel waarbij de overblijfselen van voorouders worden opgegraven en verplaatst naar ‘tano ta pir’—harde grond, oftewel een betonnen tombe. Bij dat ritueel, worden overblijfselen van meerdere voorouders in één keer opgegraven. Daarna worden ze in kleine doodskisten geplaatst en vervolgens gezamenlijk in de tombe gezet.

“Kom, Ben. We gaan daar maar wachten,” Ama Longga pakte Benny’s arm en trok hem met zich mee naar een tent bij het graf. “Jouw oren zijn allang Javaanse oren geworden. Ze zijn niet meer gewend aan mensen met harde stemmen.”

Keep calm, Ben,” zei Valerina, zijn vrouw die naast hem liep. “Laat hen hun werk uitvoeren.”

“Broer, al vanaf gisteren had ik geen geduld meer met deze mensen. Ze eisen van alles, eten, bier, sigaretten. We moesten die allemaal klaarleggen voor hen. En, ze zeggen zo maar wat. Ze zijn toch nog allemaal familie van ons? Dit ritueel is toch een verantwoordelijkheid van ons allemaal?” sputterde Benny nog een beetje tegen.

“Ha ha ha, laat die gedachten maar in je hoofd, Anggia. Tijden zijn veranderd. Als je geen geld hebt, heb je ook geen familie,” zei Ama Longga met een klein lachje.

Het vuur in Benny’s ogen doofde een beetje uit. Zijn hart smolt elke keer als hij met Anggia, dat lief broertje betekent, aangesproken werd. In tegenstelling tot Benny, ging Ama Longga  nog vaak naar hun geboortedorp om allerlei rituelen bij te wonen. Hij woonde namelijk in Medan.

Tegen de middag, was men klaar met het opgraven van de overblijfselen van vijf voorouders, begraven op een andere locatie. Nu moesten alleen nog die van Benny’s ouders. Men dacht dat de aarde, omgeven door beton, verschoven was en dus niet meer precies boven het graf zelf stond.

“Het graf dat we tot nu toe bezocht hebben blijkt een leeg graf te zijn,” begon Ama Longga te klagen.

De oude van dagen werden gevraagd naar de locatie van de oude graven. Een paar ‘datu’—medicijnmannen, gebruikte hun kunde om de skeletten te vinden. Ze probeerden van alles terwijl de rest maar verder bleef gaan met het opgraven in de buurt van de oude graven. Vol spanning, stuurden alle familieleden gebeden naar de hemel.

Ompu Koling –een gerespecteerde oude in het dorp bood een oplossing. Hij zei dat als de skeletten niet te vinden waren, ze zeker aarde waren geworden. Als de Datu er mee toestemt en de raja adat het er mee eens waren, moest men maar een beetje aarde van het graf meenemen voor het ritueel.

Ompung, santabi, (neem me niet kwalijk). Het is niet dat ik het niet wil, maar laat ons toch nog het uiterste proberen.”, zei Ama Ruhut met een strak gezicht.

Om de beurt, raakten een paar mensen in trance, man en vrouw. Ze spraken in wartaal net als mensen dronken van tuak. Plenzende regen verergerde de sfeer. De opgravingen waren opgehouden, omdat men het water in de opgegraven gaten moest zien te legen. Ama Ruhut’s gefluisterde beloftes gaven de gravers moed om door te werken. Zodra de regen ophield, ging men verder opgraven. Op een gegeven moment ging een aantal mensen schreeuwen toen ze een paar botjes vonden. Maar een datu in trance zei dat het niet de juiste botjes waren.

Iemand stelde voor om ‘Datu Ronggur’ van een ander dorp erbij te roepen. Men zegt dat deze medicijnman nog pienterder is dan alle anderen. Radeloos, stemde Ama Ruhut toe. Echter, toen men hem ging halen, bleek de ‘grote medicijnman’ niet thuis te zijn. Zijn familie had hem telefonisch gevraagd om snel naar huis te komen.

Benny en Valerina schuilden onder de tent. De binnenvallende regen dwong hen hun auto in. De twee broers van Benny, samen met wat oudere mensen, bleven in het regen staan om de opgravingen te overzien.

Pas tegen de namiddag, hield het regen op. Benny klom uit de auto en ging bij zijn twee broers staan, naast het opgegraven gat.

”Hoe staan de zaken, Broer?”

”Nog niets. Maar volgens die datu graven we wel in de goede richting.” antwoorde Ama Ruhut.

”Die datu? Gaan we ons houden aan de woorden van een datu die in wartaal spreekt?”

”Jij bent degene die het als wartaal beschouwd. De oude mensen begrijpen het allemaal, heel duidelijk.”

”En als we het niet vinden  …!”

”Dat moet. Er is geen maar en er is geen als!” antwoordde zijn broer vastberaden. Zijn kaken knarsde duidelijk, geirriteerd door het gejammer van zijn broertje. Hij was ook wel gespannen. Hoeveel pakjes sigaretten had hij nu al welniet opgerookt?

”Wees geduldig, Ben,” Ama Linda probeerde hen te sussen. ”We moeten bidden. God zal ons zeker helpen.”

”Broer, ik ben ook verantwoordelijk.”, Benny’s geduld begon op te raken.  ”Ik heb ook recht om te spreken. Kunnen we het niet uitstellen?”

Bah, uitstellen?” De ogen van Ama Ruhut puilde uit, maar na een tijdje verzachtte hij zijn woorden. “Het zit zo,  Anggia. We hebben het feest al goed voorbereid. De uitnodigingen zijn de deur uitgegaan. Morgen komt alle familie, naaste en verre verwanten, en de raja-raja adat zijn ook al aangekomen met gevolg en traditionele accesoires. Het kan niet uitgesteld worden, Ben. We moeten het graf vinden.”

Benny koos om stil te zijn. Hij begreep nu waarom Ama Ruhut zo gespannen was. Zijn broers’ lege blik keek in de verte. Val klom uit de auto en liep naar de oevers van het meer. Benny’s vrouw, een blanke uit Australie, was druk bezig alles met haar video camera op te nemen. Vanaf het begin genoot zij van de traditionele processie. Alle rituelen die voor de opgravingen begonnen waren, had ze volledig opgenomen. Benny moest zichzelf een beetje afkoelen. Hij gooide zijn ulos Batak over zijn schouders en ging zijn vrouw achterna.

”En?”, vroeg Val.

”Broer zegt – de datu heeft de goede richting aangewezen. We moeten het maar afwachten,” antwoordde Benny, zittend op een grote steen aan de oever. Zijn benen bewogen heen en weer in het water.

Een graf bovenop de heuvel met uitzicht op het Toba-meer was goed te zien. Gisteren nog, zei Benny dat dat zonde was. Er moest een villa staan op die plaats, niet een graf.

“Absolutely wonderfull! Ik wil straks ook zo’n graf! mompelde Val, ze nam het beeld op met haar video camera en eindigde haar opname bij de voeten van de kale heuvels rondom het meer. ” Jullie cultuur wil inderdaad altijd het beste geven aan de voorouderlijke zielen.”

Benyamin en Valerina logeerde al een week in het dorp. In een oud eenvoudig huis. In het dorp zijn er nog veel traditionele sopo, ze vallen bijna om, omdat niemand ze verzorgt. Het dorp werd nu bewoond door oude mensen die lichamelijk niet meer zo productief waren. De oude vrouwen bewerkten de rijstvelden en ontvingen eens in de zoveel tijd wat geld van hun kinderen uit de parserakan (gebieden buiten het eigen dorp).

Mangongkal Holi, is een traditioneel ritueel om voorouders te vereren. Vanaf het begin was Benny het er niet mee eens om dit te doen. Zes skeletten van hun voorouders zouden opgegraven moeten worden en samen bijeen gebracht in de tano na pir—de nieuwe tombe, dat mooi van beton gebouwd werd. Dat skeletten van verschillende graven bijeen werden gebracht in een tombe, kon Benny wel accepteren. Maar zo’n groot traditioneel feest houden, wat heel duur zou zijn, kon hij niet begrijpen. En dan ook nog zo’n nieuwe tombe, dat bijna zo groot zou zijn als een huis.

”Wij zijn Batakkers. Je mag een heel pakhuis vol met titels hebben, je mag de hele wereld rond gereisd hebben, maar je kan je niet losmaken van onze cultuur. Pasu-pasu sian ompunta do na jinalomi (dankzij de zegen van onze voorouders kan je nu van alles genieten),”  zei  Ama Ruhut over de telefoon drie maanden geleden.  ”Herinner je nog de Patik Palimahon? De Vijfde Wet?

”Ik weet het nog heel goed, Broer. De kern ervan is dat je je ouders moet eren. Maar—moet het op zo’n manier?”

”Alleen het graf van onze ouders staat er nog, helemaal verwaarloosd aan de oevers van het meer. Alle andere graven zijn verplaatst. Iedereen in het dorp heeft er wat van gezegd. Jij hoort het niet, maar wij, die hier in het dorp wonen? Onze oren branden bij het horen van hun woorden,  Anggia,” legde Ama Ruhut geduldig uit. “Iedereen weet dat jullie, mijn broertjes, succes hebben bereikt in de parserakan. Ze wachten allemaal op bewijs van jullie succes. Ze  wachten tot we het Mangongkal Holi ritueel uitvoeren; ze wachten tot we het ritueel van onze voorouders uitvoeren. Het geld dat je toen stuurde heb ik gebruikt om de nieuwe tombe te bouwen. We hebben er ook een klein monument boven op gebouwd. Je zal het zeker mooi vinden.

”Toendertijd vroeg je geld om ons erfelijke huis te renoveren,” antwoordde Benny. ”Jij zei dat het bijna omviel. Daarom stuurde ik dat geld.”

”Ja, maar dit heeft een hogere prioriteit, een veel hogere.”

”Een tombe voor overleden mensen heeft een hogere prioriteit dan een huis voor levende mensen.”, dacht Benny onbegripvol in zijn hart. Hij durfde nooit tegen deze broer in te gaan. Hij besefte nog steeds heel goed dat het het zweet was van deze broer, waardoor hij naar school kon en daardoor geworden is wat hij nu is. Immers waren hun ouders allebei gestorven toen Benny zelf nog erg jong was.

Men houdt hier van grote feesten en grote uitgaven, terwijl de weg naar de kampong zelf onveranderd is gebleven. De weg was slecht met veel gaten. De bevolking was nog steeds arm, al hadden ze TV’s en hadden velen ook een mobiele-telefoon. Het was heel ironisch dat Valerina, die hij trouwde in Australie, juist dat alles steunde. Daarom, vroeg Ama Ruhut liever zijn vrouw, Na Ruhut, om Valerina te bellen voor financieële zaken. Als ze met Benny belde, moest ze kort en lang debatteren.

Jabu parsaktian, het erfelijke huis dat bewoond werd door Ama Ruhut was eigenlijk Benny’s deel van de erfenis, als anak siampudan (jongste kind). Het mocht niet gezet worden op naam van iemand anders; ook niet verkocht. Omdat Benny in Jakarta bleef wonen na zijn studie in Australie, ging Ama Ruhut er in wonen. Dat was beter dan dat het huis leeg zou staan. Maar hij vroeg Benny om onderhoudskosten, terwijl hij de oogst van de rijstvelden voor zichzelf hield. Benny gaf bijna altijd toe aan zijn broer.

De nacht werd langzaam aan donker.  Een paar petroleüm lampen, geleend van de vissers in de buurt,  gaf zo veel licht dat de begraafplaats wel op een kermis leek. De dorpsbewoners werden als motten tot het licht aangetrokken. Het begon weer te regenen. Ama Ruhut werd een beetje moedeloos.

”Datu Ronggur is gekomen,” fluisterde Ama Longga ineens.  Ama Ruhut’s ogen begonnen weer te glinsteren.

Datu Ronggur begon gelijk met zijn rituele processie. Een magische atmosfeer spreidde in het rond. Opeens schoof de regen naar het midden van de meer. Iedereen stond met open mond en opgeheven hoofden naar de hemel te kijken, zoekend naar de regen.

Toen raakte Ito Riama – het zusje van Ama Ruhut in trance. Datu Ronggur begon gelijk een gesprek aan te gaan met haar. Met een vreemde stem en uitpuilende ogen, kon Ito Riama  ineens de hele ’tarombo’ (familie stamboon) voordragen; toen wees ze de plaats van de skeletten aan, bijna twintig meter van de oorspronkelijke opgraving.

Men begon haastig te graven onder toezicht van Datu Ronggur. Niet lang daarna, hoorde men een geroep vanuit de richting van de opgravingen: Horas! Horas! Horas!

Benny rende erheen. Zijn beide broers stonden naast het gat. Op hun gezichten was de vermoeidheid goed af te lezen, maar ze konden nu eindelijk lachen.

”Goddank! Het is gevonden!” riep Ama Ruhut.

Onder het licht van de petroleüm lampen, keek Benny aandachtig naar de uitgeputte gravers  die bezig waren de botjes te verzamelen. Ze veegden alle aarde weg, paste de botjes bij elkaar en zette die in een ampang – een traditioneele mand op vier poten gevlochten van bamboe, boven op een ulos-weefsel in de mand.  Daarna werden ze overgezet naar een kleine kist dat eruit zag als een doodskist.

*

De volgende dag werd het feest gevierd. Familie, verre en naaste verwanten, waren allemal gekomen. Een ontelbaar aantal koeien, buffels, varkens werden geslacht. Gondang sabangunan, de traditionele Batak muziek dreunde dag en nacht als begeleiding voor de manortor (dansende) mensen.  Val vond het leuk om het geld te ontvangen dat tussen haar vingers werden geduwd tijdens het manortor. Het was niet veel geld, maar Val vond het erg exotisch.

Eigenlijk moest Val manortor blijven samen met de andere vrouwen van de feestende familie, echter verdween ze om de haverklap om alles op te nemen op haar video camera. Ze had het vooral druk toen de groep manortor dansers in de feestzaal binnentraden. Ze droegen een pohon uang (geld boom)—een bamboe stam met takken met zich mee. Tussen de takken werden brieven geld vast gemaakt. Volgens traditie, was het geld een teken van morele steun en financieële bijdragen voor het feest.  Een oude vrouw kon goed manortor, zelfs met een boord gevuld met rijst en geld boven op haar hoofd. Van begin tot einde, Val nam alles op.

Na drie dagen en drie nachten was het feest afgelopen. Het hele gebeuren werd samen bekostigd door de zes families die de overblifselen van hun voorouders verplaatsten. Benny en zijn broers betaalde samen het deel van hun familie, aangevuld met een bijdragen van hun twee ito, hun zusters. Benny vond het niet erg dat hij iets meer bij moest dragen. Hij had immers iets meer geld dan de rest. Hij had maar één kind, dat nog vier jaar oud was. Benny wilde niet moeilijk doen want hij was niet alleen moe van alle gebeurtenissen, zijn gedachten gingen alweer uit naar zijn werk in Jakarta. Hij wilde naar huis.

Het feest was afgelopen. De adat schulden waren afgelost. In het vliegtuig, onderweg naar Jakarta, merkte Val Benny’s natte ogen op.

”Wat heb je, Ben?”

”Ik weet het niet meer, Val. Ik wordt helemaal gek van dit alles.”

”Het is nu toch afgelopen? We kunnen ons weer richten aan ons werk. Wat wil je nog meer?”

”Ik  … ik weet niet zeker of die botjes echt die van amang dan inang waren.”

”Hah? Waarom zeg je dat?”

Amang–inang waren allebei grote mensen. De botjes die ik zag waren klein, van korte mensen. Eigenlijk wou ik die avond protesteren, maar ik kreeg mijn mond niet open, ik zag dat Broer al zo moe was. En ze geloven die woorden van de datu toch meer dan de mijne.”

***

Saut Poltak Tambunan

Selasar Pena Talenta, Jan 2011

* Bah: typisch Bataks uitroep om verwondering aan te geven.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: